گام موسیقی ایرانی

 دکتر علی رضایی

 

 

 

تنوع گام های ایرانی


موسیقی زیبای ایرانی مجموعه گسترده ای است از ملودی ها و نوا های روحبخش که نیاکان ما در طول چندین هزار سال سروده اند و  برای ما به ارمغان گُذاشته اند .این ودیعه گرانبها گوشه های فراوانی  دارد که هر یک از آنها با گوشه ای از روح ما هماهنگ است .  از کودکی تا به پیری بدان گوش میدهیم و چه  در شادی و غم، وچه در سرمستی و سرگشتگی سخنش را به جان میپذیریم، و چقدر هم لحن سحر آمیزی  دارد این موسیقی . براستی این چه جادویی است که در لحن موسیقی ایرانی نهفته است؟  بدون شک بیشترین تاثیر آن در  ملودی های آن است که با روح ما  آشنا است، ولی شاید بدرجات متساوی لحن و بیان خود موسیقی هم تاثیری بسزا دارد ، یعنی گام یا کوک ویژه موسیقی ایرانی که بر خلاف موسیقی غربی  ثابت نیست و متناسب با حالت روحی یک قطعه تغییر میابد

.
 در موسیقی غرب دو گام استاندارد موجود میباشد که تمام نت های آنها در فواصل منظم از یکدیگر قرار گرفته اند. این گزینش قراردادی و اختیاری به منظور آنست که در ارکستر های بزرگ غربی ده ها و صد ها ساز مختلف  موسیقی بتوانند بسهولت با یکدیگر همنوایی کنند.  در موسیقی ایرانی نیز ما مشابه این دو گام را داریم، ولی چندین گام دیگرهم  داریم که  با گام موسیقی غربی سازگار نیستد. برای مثال به نمودار زیرین توجه کنید که فواصل  نت ها رادر دو گام متداول غربی  با گام های ایرانی مقایسه میکند. نت هایی که با رنگ قرمز نشان داده شده اند با فواصل منظم گام های غربی توافق ندارند
 

 رابطه با گام غربی


تنوع گام موسیقی ایرانی از یک سو غنای روحی آن را افزایش میدهد، ولی از سوی دیگر محدودیت  هایی را  نیز سبب میشود، از جمله اجرای موسیقی ایرانی بر روی ساز های غربی مانند پیانو بسیار با  دشواری  صورت میگیرد،  زیرا که کوک کردن پیانو برای قطعات مختلف به سرعت امکان پذیر نیست.  در دو دهه اخیر  با ابداع آلات موسیقی    الکترونیک  گشایش مهمی در این زمینه صورت پذیرفته است. این آلات قابلیت اجرای هر نوع موسیقی بین المللی را دارا میباشند ودر ظرف چند ثانیه میتوان آنها را کوک کرد و آماده نمود. گام استاندارد این دستگاه ها گام غربی است شامل ١٢ نت که در فواصل متساوی، معادل ١٠٠ سنت، از یکدیگر قرار گرفته اند. برای ایجاد گام ایرانی دلخواه، کافیست برای هر یک از نت ها تنظیم مناسبی را اعمال نمود که تبدیل به نت معادل آن در گام  ایرانی گردد. از آنجاییکه هنرمندان ایرانی از راه گوش و حافظه ساز های خود را کوک میکنند، هیچگونه زمینه قبلی در مورد تعیین دقیق فرکانس نت های ایرانی وجود ندارد، و جدول تنظیمات لازمه برای تبدیل گام غربی به گام های ایرانی تاکنون انتشار نیافته است. ما در این سایت قدم آغازین را برداشته ایم و پنج گام ایرانی با پوشش کافی برای اکثر دستگاه های ایرانی را معرفی مینماییم. ردیف موسیقی ایران البته پهنه بسیار گسترده ای است و ایجاد یک جدول کامل برای تعریف دقیق فرکانس تمام نت های ایرانی کاری نه چندان خرد خواهد بود. این کار مستلزم مشارکت عده کثیری از صاحبنظران و دوستداران موسیقی ایرانی است که از حاصل کوشش و تجربه  جمعی آنان شالوده ای واحد  پی ریزی گردد. ما تنظیمات لازمه برای تبدیل نت های استاندارد غربی به نت های متداول دستگاه های ایرانی را ارایه میدهیم،موسوم به  [offset]  
 

کار ما

من این موهبت را داشته ام که از سالیان دیرباز با یکی از این شیفتگان موسیقی ایران آشنا بوده ام و شاهد کوشش های مداوم ایشان در این زمینه بوده ام. نام ایشان دکتر جهانگیر آبادی است و ساکن شهر آیوا سیتی  آمریکا میباشند. تحصیلات ایشان در رشته شیمی میباشد ولی عشق به موسیقی ایرانی در طول سالیان ایشان را  بیش از هر چیز دیگر به خود مشغول داشته است. از طریق دکتر آبادی سعادت آشنایی با آقای رامین ذوالفنون را نیز اخیرا حاصل نموده ام که مقیم شهر سان فرانسیسکو در آمریکا میباشند. ایشان از خانواده ای هنرمند برخاسته اند و خود نیز هنرمندی چیره دست میباشند

  هدف اصلی این سایت ارایه گام های موسیقی ایرانی است که توسط دکتر آبادی ابداع شده اند.  این گام ها برای پنج دستگاه موسیقی،  مشتمل بر سه گاه،  چهار گاه،  شور،  ماهور،  و اصفهان-همایون میباشند.  به منظور تسهیل کاربرد این گام ها و نیز به منظور آنکه علاقمندان بتوانند  خود بسهولت گام های دیگری ابداع نمایند و تجربه کنند،  اینجابب نرم افزاری جهت  تولید، ویرایش، و آرشیو کردن انواع گام ها  ساخته ام و در همین سایت تقدیم علاقمندان مینمایم.  این  نرم افزار و پرونده  گام ها را که توام میباشد میتوانید از صفحه ویژه آن در این سایت دریافت دارید و در کامپیوتر خود نصب نمایید.

 بر من و دوستانم منت خواهید گذاشت اگر با ما مکاتبه کنید و نظریات اصلاحی و یا انتقادی خود را با ما در میان  بگذارید و اگرنوشتاری در مورد موسیقی یا گام موسیقی دارید برای ما بفرستید. همینطور در زمینه نرم افزار و این سایت اگر نظری دارید بنویسید.  در زمینه مطالب موسیقی دوستان من جوابگو خواهند بود زیرا که خود من فقط از علاقمندان موسیقی ایرانی میباشم و بهره ای از این فن ندارم.

 با تشکر از توجه شما،

 دکتر علی رضایی